Hvað er eldfjallavá?

Eldfjallavá er samheiti yfir þá hættu sem skapast getur vegna eldvirkni. Hún birtist ekki á einn hátt heldur með ólíkum hætti eftir aðstæðum, staðsetningu og eðli atburða. Eldvirkni getur haft áhrif á byggð, innviði, umhverfi og samfélag, bæði nærri gosstöðvum og langt frá þeim.

Þegar fjallað er um eldfjallavá er því mikilvægt að hafa í huga að um er að ræða margvíslega hættuþætti sem geta haft ólík áhrif.

Helstu þættir eldfjallavár

Helstu þættir eldfjallavár á Reykjanesskaga eru jarðskjálftavá, sprunguvá, hraunavá, gasmengunarvá, gjóskufallsvá og grunnvatnsmengun. Áhrif þessara þátta eru misjöfn eftir svæðum og ráðast meðal annars af jarðsögu, landslagi, veðri og því hvar byggð og mikilvægir innviðir eru staðsettir.

Yfirlit yfir helstu þætti eldfjallavár sem unnið er með í langtímahættu- og áhættumati fyrir Reykjanesskaga.

Reykjanesskagi og gossaga svæðisins

Reykjanesskagi er eldvirkt svæði með sjö skilgreindum eldstöðvakerfum. Þau eru Reykjanes, Svartsengi, Fagradalsfjall, Krýsuvík, Brennisteinsfjöll, Hengill og Hrómundartindur. Innan athugunarsvæðis verkefnisins Eldfjallavá á Reykjanesskaga eru 16 sveitarfélög að hluta eða öllu leyti, þar býr stór hluti íbúa landsins og þar eru fjölmargir mikilvægir innviðir. Í verkefninu er því horft til Reykjanesskaga í heild, bæði sem jarðfræðilegs svæðis og sem samfélagslegs og skipulagslegs viðfangsefnis.

Eldstöðvakerfi á Reykjanesskaga innan athugunarsvæðis verkefnisins.

Jarðsaga Reykjanesskaga er lykill að því að skilja eldfjallavá á svæðinu. Hraun frá eldstöðvakerfunum hafa mótað landslag skagans í þúsundir ára og stór hluti hans er þakinn hraunum. Nýtt gosskeið hófst á Reykjanesskaga árið 2021 og hefur undirstrikað að eldvirknin á svæðinu er ekki bundin við eitt afmarkað svæði. Á slíkum gosskeiðum getur virkni færst á milli eldstöðvakerfa og haft áhrif víðar en þar sem gos verður hverju sinni. Rannsóknir á gossögu svæðisins benda til þess að á Reykjanesskaga skiptist á tímabil með eldvirkni og tímabil með goshléum. Þekking á aldri og dreifingu hrauna hjálpar til við að setja nýjustu gosin í víðara samhengi.

Jarðfræðikort Reykjanesskaga með nýjum hraunum frá 2021–2025. (Jarðfræðikort Kristjáns Sæmundssonar o.fl 2016)

Innviðir og samfélag

Á Reykjanesskaga eru margir mikilvægir innviðir og lífæðar samfélagsins. Þar á meðal eru vegir, raflínur, hitaveitu- og kaldavatnslagnir, vatnsból, virkjanir og önnur mannvirki sem þjóna bæði íbúum á svæðinu. Eldvirkni á Reykjanesskaga getur því haft áhrif langt út fyrir það svæði þar sem gos verður hverju sinni.

Fyrir höfuðborgarsvæðið skiptir þetta sérstaklega máli þar sem eldvirkni utan borgarmarka getur haft áhrif á lífæðar svæðisins, meðal annars vatnsöflun, orkuvinnslu og samgöngur.

Mismunandi eiginleikar hrauna

Hraun á Reykjanesskaga geta haft ólíka eiginleika og hegðað sér með mismunandi hætti. Sum hraun renna langt frá upptökum en önnur hlaðast frekar upp og þykkna nær gosstöðvum. Þessi munur skiptir máli við mat á hraunavá, því hann hefur áhrif á hversu hratt hraun flæðir, hversu langt það nær og hvaða svæði geta orðið útsett. Þess vegna byggir langtímahættumatið á fleiri en einni sviðsmynd sem endurspeglar ólíka hegðun hrauna á Reykjanesskaga.

Samanburður hraunhermana með mismunandi stillingum hraunflæði¬líkansins MrLavaLoba.

Spurt og svarað

Spurt og svarað

Um verkefnið

Um verkefnið

Orðskýringar

Orðskýringar

Mat á eldfjallavá

Mat á eldfjallavá