Hér eru skýrð helstu hugtök sem notuð eru á vefnum. Orðskýringar eru teknar úr orðasafni almannavarna þar sem þær eru til, og einnig var stuðst við orðskýringar á íslensku eldfjallavefsjánni.
Áhætta: Það tjón sem ákveðin ógn veldur á ákveðnu svæði/yfir ákveðið viðmiðunartímabil vegna samspils tjónmættis (e. damage potential) og tjónnæmis (e. vulnerability). Áhættan er samspil á ógn, vörnum og veikleikum. Einnig er tekið tillit til viðveru (e. risk).
Áhættumat: Heildarferli sem felur í sér að finna, átta sig á, lýsa og gera sér grein fyrir áhættu. Ákvarða umfang og eðli áhættu eða áhættuþátta (afleiðingar og líkur) og samanburður á niðurstöðum við áhættuviðmið til að ákvarða hvort áhættan og/eða umfang hennar sé ásættanleg eða þolanleg (e. risk assessment).
Berskjaldaður: Berskjöldun/veikleiki/tjónnæmur. Einkenni og aðstæður samfélags, innviða og kerfa sem gera það viðkvæmt á einhvern hátt gagnvart vá af hvaða tagi sem hún er, stundum kallað tjónnæmi. Tjónnæmi: Viðkvæmni samfélagsins, innviða og kerfa gagnvart tjóni sem hlýst t.d. af náttúruhamförum. Tjónið getur verið m.a. manntjón, slys, eignatjón og samfélagslegs eðlis og er háð mótvægisaðgerðum. Breytingar á skipulagi byggðar og byggingarlagi, viðbragðsáætlanir, viðbúnaður og fræðsla geta lækkað tjónnæmi/berskjöldun (e. vulnerability).
C14 aldursgreining: Geislakolsaldursgreining er aðferð sem mælir hlutfall geislavirks C-14 í lífrænu efni til að ákvarða hvenær það hættir að taka upp kolefni og aldursgreina það út frá því.
Eldfjallavá: Hætta sem stafar af eldfjallatengdum atburðum s.s. jarðskjálftum, sprunguhreyfingum, hraunflæði, gjóskufalli, gasmengun o.s.frv., hvort heldur sem er nálægt eldstöð eða fjarri henni.
Eldstöðvakerfi: Samanstanda af megineldstöð og/eða sprungusveimi. Á Reykjanesskaga eru engar megineldstöðvar. Frekar má lesa um íslenskar eldstöðvar á íslensku eldfjallavefsjánni.
Eldvirkni: Myndun kviku, uppstreymi hennar í jarðskorpunni og þeir atburðir sem eiga sér stað þegar kvika nær að brjóta sér leið til yfirborðs í eldgosi af hvaða gerð sem er.
Endurkomutími: Meðaltími milli atburða. Segir ekki til um hvenær næsti atburður á sér stað heldur hversu líklegur hann er.
Flæðigos: Gosefni, að mestu hraun, sem flæðir frá gosopi; gosmökkur er tiltölulega lítill.
Framrásarhraði: Hraði hraunjaðars (frambrún hraunflæðis) yfir land. Stjórnast m.a. af halla lands sem hraun rennur yfir, seigju kviku og kælingu hrauns.
Gasmengun: Í eldgosi losna eldfjallagös s.s. brennisteinsdíoxíð og koldíoxíð, sem dreifast með vindi og geta valdið skertum loftgæðum og haft áhrif á heilsu.
Gjóskufall: Gjóska sem myndast í sprengigosum berst upp í lofthjúpinn, flyst með vindi og fellur síðan aftur til jarðar. Gjóskufall myndar gjóskulag þar sem það þekur landsvæði, misþykkt eftir fjarlægð frá gosupptökum.
Gjóskutímatal: Aldursgreiningaraðferð sem byggir á að bera kennsl á þekkt og aldursgreind gjóskulög og nota afstöðu þeirra til annarra jarðmyndana (s.s. hrauna) til að aldursetja þær.
Gosskeið: Rannsóknir á eldgosasögu Reykjanesskaga gefa til kynna að þar skiptist á tímabil eldvirkni, sem kölluð hafa verið gosskeið, og tímabil án eldvirkni.
Gosupptök: Sá staður þar sem kvika nær í gegnum jarðskorpu til yfirborðs og eldgos hefst.
Hermigosupptök: Gosupptök hraunhermana. Hermigosupptök í þessu verkefni eru 75 m löng, þannig að hver hraunhermun er gerð frá ímyndaðri 75 m langri gossprungu.
Hermun: Felur í sér að keyra reiknilíkan af raunverulegu kerfi (t.d. hraunflæði), til að draga ályktanir um hegðun og/eða þróun þess.
Hraunasvið: Afmörkuð svæði sem safna hrauni, reiknuð út frá stafrænum hæðarlíkönum á svipaðan hátt og vatnasvið sem afmarka rennslissvæði yfirborðsvatns út frá vatnaskilum. Hraun sem rennur frá gosupptökum sem opnast innan staks hraunrennslissvæðis mun hafa tilhneigingu til að renna niður á við innan þess svæðis og flæða þar til það rekst á hindrun, nær sjó, kvíslast upp í móti eða hættir að færast fram.
Hraunavá: Hætta sem stafar af hraunflæði yfir land og/eða gosupptökum.
Hraunflæði: Kvika sem nær til yfirborðs í gosupptökum flæðir sem hraun yfir land.
Hraunflæðilíkan: Stærðfræðileg líkön hönnuð til að herma hraunflæði; hér er hraunflæðilíkanið MrLavaLoba notað.
Hraungos: Sjá flæðigos.
Hraunjaðar: Jaðar eða ysti kantur hrauns, þar sem hraunflæði endar. Hraunjaðar getur hreyfst á meðan hraunflæði stendur en hann getur einnig verið hreyfingarlaus ef hraunflæði veldur frekar upphleðslu innan hraunbreiðu.
Hraunrennslisleið eða rennslisleið: Hraun rennur undan halla og oft mynda dalir hallamestu hraunrennslisleiðir. Hraunasvið og hraunrennsliskerfi má reikna út frá stafrænum hæðarlíkönum á svipaðan hátt og vatnaskil og vatnsrennslisleiðir til að fá grófa mynd af líklegum hraunrennslisleiðum frá mögulegum gosupptökum.
Hraunrennsliskerfi eða rennsliskerfi: Farvegur sem myndast þegar hraun rennur frá gosupptökum að hraunjaðri. Hraunrennsliskerfi geta t.d. verið opnar rásir eða lokuð hraungöng.
Hraunsöfnunarsvæði: Samandregnar niðurstöður allra hraunhermana úr MrLavaLoba (óvegnar niðurstöður). Gefur tíðni hraunflæðis inn á myndeiningu korts samkvæmt þeim 47.174 hermunum sem gerðar voru.
Hætta eða vá: Fyrirbæri, efni, mannlegar gjörðir eða ástand sem getur valdið skaða, svo sem dauða, meiðslum, heilsutapi, eignaspjöllum, tapi á lífsviðurværi, skerðingu nauðsynlegrar þjónustu, félagslegum eða efnahagslegum óstöðugleika eða umhverfisspjöllum (e. hazard).
Hættumat: Tilgreina, meta og flokka mögulegar hættur sem eru fyrir hendi við skilgreindar aðstæður eða kennistærðir. Áhættugreiningar og áhættumat byggjast á hættumati (e. hazard assessment). Hættumat á náttúruhamförum og umfangi þeirra, einnig mat á öðrum hættum t.d. tæknivá, stríðsástandi o.s.frv. Hugtakið er mikið notað hér á landi en er ekki skilgreint sérstaklega í orðalista Sameinuðu þjóðanna og Alþjóða veðurfræðistofnunarinnar.
Kvikuhreyfingar: Hreyfingar kviku í jarðskorpunni hvort sem er lóðrétt, lárétt eða eitthvað þar á milli. Kvikuhreyfingar leiða af sér myndun innskota, kvikuganga og geta valdið jarðskjálftum, aflögun á yfirborði (s.s. sprunguhreyfingum, sigdalamyndun) og jafnvel eldgosi.
Kvikustrókavirkni: Kvikustrókar eru strókar glóandi kvikuflikkja sem myndast við ákaft útstreymi gass og kviku úr gosopi; kvikustrókavirkni er því afleiðing afgösunar kviku í gosupptökum.
Langtímahættumat eldfjallavár: Hættumat sem byggir á þekkingu á eldvirkni viðkomandi svæðis og segir til um hvar hættur gætu skapast út frá gossögu svæðis. Hjálpar til við skipulag byggðar og landnýtingar með það markmið að draga úr efnahagslegu tjóni af völdum eldgosa. Þegar eldstöð sýnir merki um aukna virkni fellur langtímahættumat úr gildi og skammtímahættumat tekur við.
Líkur á gosupptökum: Líkur á að eldgos komi upp á tilteknum stað, hér metnar með líkaninu MatHaz.
Líkur á hraunflæði: Samandregnar niðurstöður allra hraunhermana (MrLavaLoba) þar sem hver hermun fær vægi eftir því hve líkleg hermigosupptök hennar eru (MatHaz; vegnar niðurstöður) og gefur því yfirlit yfir hve útsett svæði eru fyrir hraunflæði.
Megineldstöð: Virkasti hluti eldstöðvakerfis, eldstöð sem hefur gosið margsinnis. Eldstöðvakerfi samanstanda af megineldstöð og/eða sprungusveimi.
Mikilvægir innviðir: Hugtakið má túlka mjög vítt en nær yfir kerfi, eignir, aðstöðu, búnað, fjarskiptanet, mannvirki eða þjónustu sem nauðsynleg er til að tryggja grunnþarfir samfélagsins skv. frumvarpi til laga um almannavarnir sem lagt var fram á 157. löggjafarþingi 2025–2026 (sjá 3. grein) án þess að vera frekar útlistað þar. Í eftirfarandi skrifum falla virkjanir (borholur og lagnir þeim tengdar), raflínur, vatnslagnir (heitt og kalt vatn), samgöngumannvirki og vatnsból undir hugtakið mikilvæga innviði.
Nútími: Nútími tók við að lokinni ísöld, fyrir um 10.000 geislakolsárum (14C árum) eða um 11.500 almanaksárum. Nútímahraun er því hraun sem hefur runnið eftir ísöld.
Ómissandi innviðir: Kerfi, eignir, aðstaða, búnaður, net, mannvirki eða þjónusta sem er nauðsynleg til að tryggja grunnþarfir samfélagsins og samfélagið getur ekki verið án í sólarhring eða skemur. Ómissandi innviðir geta verið í eigu eða á forræði opinberra aðila eða einkaaðila. Gert er ráð fyrir að leggja þurfi reglulega mat á hvaða innviðir teljist til ómissandi innviða, a.m.k. árlega. Skilgreiningin er ný í frumvarpi til laga um almannavarnir sem lagt var fram á 157. löggjafarþingi 2025–2026 (sjá 3. grein). Í eftirfarandi skrifum er hugtakið ekki notað þar sem mat á hvaða innviðir teljast ómissandi liggur ekki fyrir þegar skýrslan er rituð. Þess í stað er vísað til mikilvægra innviða.
Skammtímahættumat eldfjallavár: Byggir á langtímahættumati og tekur að auki tillit til allra nýjustu upplýsinga sem liggja fyrir hverju sinni. Segir til um hvað gæti mögulega gerst næst út frá nýjustu gögnum um virkni í eldstöð.
Sprunguhreyfingar: Afstæðar hreyfingar sprunguveggja sem eiga sér stað af völdum höggunar og/eða kvikuhreyfinga í jarðskorpu. Höggun er hugtak notað um jarðskorpuhreyfingar sem verða vegna jarðfræðilegra krafta, s.s. flekahreyfinga, spennubreytinga, misgengishreyfinga, fellinga, landriss eða landsigs.
Sprungusveimur: Svæði þar sem þéttleiki gossprungna og annarra sprungna er mikill. Eldstöðvakerfi samanstanda af megineldstöð og/eða sprungusveimi.
Sviðsmynd: Lýsing eða myndræn framsetning þar sem skilgreindar eru tilteknar forsendur til að greina hvernig aðstæður eða atburðir geta þróast. Þessar forsendur geta verið nýttar í líkanreikninga. Sviðsmynd felur ekki í sér spá um tiltekna framtíð.
Táknkerfi: Hvernig fyrirbærum er gefið sjónrænt form með táknum, litum, línum eða mynstrum.
Tjónmætti: Flokkun á hversu mikið tjón getur orðið vegna náttúruváratburðar. Byggist á stærð, afli og varanda (lengd) náttúruváratburðar og hversu mikil líkindi eru á því að hann eigi sér stað, óháð því hvort byggð eða mannvirki eru til staðar. Varnarvirki, svo sem varnargarðar sem bægja flóðum frá byggð eða breytt skipulag landnotkunar, geta minnkað tjónmætti atburða (e. damage potential).
Tjónnæmi: Sjá berskjaldaður.
Útsett: Fólk, eignir, innviðir sem geta orðið fyrir hættu eða vá sem veldur tjóni eða skaða, eru útsettir fyrir hættunni (e. exposure/exposed).
Útstreymishraði: Magn kviku sem kemur upp á yfirborð um gosupptök á tímaeiningu, oft í rúmmetrum á sekúndu (m3/s). Einn helsti mælikvarði á styrk, eðli og þróun eldgosa.