Um sólmyrkva og sögu þeirra á Íslandi

Sólmyrkvi verður þegar tunglið gengur á milli jarðar og sólar og skyggir á sólina að hluta eða öllu leyti. Frá jörðu séð getur sólmyrkvi birst með ólíkum hætti eftir því hve stóran hluta sólarinnar tunglið hylur og hvar áhorfandinn er staddur.

Almyrkvinn 12. ágúst 2026

Miðvikudaginn 12. ágúst 2026 gengur almyrkvi á sólu yfir vestanvert Ísland. Almyrkvaslóðin liggur yfir Vestfirði, Vesturland, höfuðborgarsvæðið og Reykjanesskaga. Annars staðar á landinu sést deildarmyrkvi.

Almyrkvinn fer yfir vestanvert Ísland á örfáum mínútum, frá Vestfjörðum um kl. 17:44 til Reykjanesskaga um kl. 17:49. Við hámark verður sólin í vestsuðvestri, um 25° yfir sjónbaug.

Almyrkvi stendur aðeins í stutta stund á hverjum stað. Því skiptir máli að kynna sér kort, tímasetningar og veðuraðstæður fyrirfram.

Aldrei skal horfa beint á sólina án viðeigandi augnverndar. Nota þarf sérstök sólmyrkvagleraugu eða annan búnað sem er ætlaður til öruggrar skoðunar á sólinni.

Veður og skýjafar skipta máli

Veður og skýjafar geta ráðið miklu um það hvernig almyrkvi sést. Í heiðskíru veðri sjást flest fyrirbæri best, svo sem sólkóróna, stjörnur og reikistjörnur.

Skýjað veður þarf þó ekki alltaf að útiloka sterka upplifun. Þunn skýjahula, blika eða mistur getur stundum gert birtubreytingarnar mjög áhrifamiklar, sérstaklega þegar sólin er lágt á lofti. Í alskýjuðu veðri verður upplifunin hins vegar allt önnur og mörg fyrirbæri sjást ekki.Veðurstofa Íslands hefur opnað sérstakt sólmyrkvasvæði þar sem fylgjast má með veðri, skýjahulu, skyggni og viðvörunum fyrir almyrkvasvæðið. Upplýsingar verða uppfærðar eftir því sem nær dregur almyrkvanum.

Þrjár gerðir sólmyrkva

Sólmyrkvar eru yfirleitt flokkaðir í þrjár megingerðir: deildarmyrkva, hringmyrkva og almyrkva. Munurinn ræðst af því hvort tunglið hylur sólina að hluta, skilur eftir bjartan hring eða hylur alla sólskífuna séð frá áhorfanda á jörðu.

Deildarmyrkvi verður þegar tunglið skyggir aðeins á hluta sólarinnar. Þetta er algengasta gerð sólmyrkva og deildarmyrkvar sjást á mun stærra svæði en almyrkvar og hringmyrkvar.

Hringmyrkvi verður þegar tunglið er of langt frá jörðu, séð frá áhorfandanum, til að hylja sólina alla. Þá sést bjartur hringur sólarinnar umhverfis dökka skífu tunglsins. Hringmyrkvi getur verið mjög áhrifamikill, en hann er ekki almyrkvi og sólin er aldrei fullkomlega hulin.

Almyrkvi verður þegar tunglið hylur alla sólskífuna. Þá fellur skuggi tunglsins á þröngt belti á yfirborði jarðar. Innan þess beltis getur birtan fallið hratt, himinninn dökknað og ysti hluti lofthjúps sólarinnar, sólkórónan, orðið sýnilegur.

Fyrirbæri sem geta sést við almyrkva á sólu

Við almyrkva getur ýmislegt óvenjulegt sést og skynjast á örskömmum tíma. Birtan breytist, litir verða kaldari, dýr geta brugðist við eins og nótt sé að skella á og við góðar aðstæður geta sést fyrirbæri sem sjást ekki við venjulegan deildarmyrkva. Skýjafar ræður þó miklu um hvað sést.

Sólmyrkvar í sögu og minni

Sólmyrkvar hafa ekki aðeins verið viðfangsefni stjörnufræði. Í gegnum tíðina hafa þeir líka vakið undrun, ótta og forvitni og verið tengdir við sagnir, trúarhugmyndir, orrustur, dauða konunga og stóra samtímaatburði.

Þeir segja því ekki aðeins sögu himintungla, heldur líka sögu þess hvernig fólk hefur skráð, túlkað og munað óvenjuleg náttúrufyrirbæri á hverjum tíma.

Sagnir, orrustur og konungar

Frásögn í Jósúabók um að sólin hafi stöðvast hefur verið tengd hringmyrkva sem sást í Gíbeon, milli Jerúsalem og Ramallah, árið 1207 f.Kr. Annað þekkt dæmi er myrkvi árið 585 f.Kr., sem hefur verið tengdur við frásagnir af því að stríð milli Lýdíumanna og Meda hafi stöðvast og samið hafi verið um frið.

Í norrænu samhengi hafa myrkvar meðal annars verið tengdir við goðsögnina um dauða Baldurs hins hvíta. Sólmyrkvar hafa einnig verið tengdir dauða konunga, til dæmis dauða Ólafs Haraldssonar Noregskonungs í Stiklastaðaorrustu árið 1030 og dauða Hinriks I Englandskonungs árið 1133.

Sólmyrkvar í íslenskum heimildum

Á Íslandi hafa almyrkvar og hringmyrkvar sést í gegnum aldirnar og heimildir um þá má finna í annálum, dagbókum, veðurbókum og öðrum rituðum heimildum.

Almyrkvinn 12. ágúst 2026 verður þrettándi almyrkvinn yfir Íslandi frá upphafi byggðar á landinu. Á síðustu tveimur öldum hafa þrír almyrkvar sést frá landinu, árin 1833, 1851 og 1954. Eftir 2026 verður langt hlé fram að næsta almyrkva yfir Íslandi, sem verður árið 2196.

Myrkvinn sem gleymdist

Heimildirnar sýna að náttúrufyrirbæri lifa misjafnlega í minni fólks. Sumir myrkvar voru vel skráðir og urðu hluti af sameiginlegri sögu, en aðrir féllu í skuggann af samtímaatburðum.

Almyrkvinn 28. júlí 1851 er dæmi um slíkan myrkva. Hann gekk yfir norðaustanvert landið en virðist hafa gleymst að miklu leyti. Sama ár fór þjóðfundurinn fram og átök um stjórnskipan landsins urðu mun fyrirferðarmeiri í sögunni en myrkvinn sjálfur.

Heimildir

Greinin byggir einkum á grein Þórðar Arasonar, Sólmyrkvar á Íslandi, í Náttúrufræðingnum, auk skýrslna, korta og vefefnis hans um sólmyrkva á Íslandi. Hér að neðan eru tenglar á helstu heimildir og ítarefni.

Sólmyrkvar á Íslandi – yfirlit um ritaðar samtímaheimildir er skýrsla Veðurstofu Íslands, VÍ 2026-003, eftir Þórð Arason. Í skýrslunni er fjallað um ritaðar heimildir um almyrkva og hringmyrkva á Íslandi.

Sólmyrkvar á Íslandi er grein í Náttúrufræðingnum eftir Þórð Arason. Fjallað er um sólmyrkva sem hafa sést eða munu sjást frá Íslandi, almyrkvann 12. ágúst 2026, kort, tímasetningar, sögulegt samhengi og áhrif veðurs og skýjafars.

Almyrkvinn 2026 er vefur eftir Þórð Arason með ítarlegum upplýsingum um almyrkvann 12. ágúst 2026. Þar eru meðal annars kort af almyrkvaslóðinni, tímasetningar fyrir valda staði, stjörnukort, upplýsingar um fyrirbæri sem geta sést við almyrkva og umfjöllun um áhrif skýjafars.

Frekari upplýsingar um almyrkvann