AMOC (Atlantic Meridional Overturning Circulation), veltihringrás Atlantshafsins, er stórt kerfi hafstrauma sem flytur varma norður eftir Atlantshafi og hefur áhrif á haf- og loftslag á Norður-Atlantshafssvæðinu, þar á meðal við Ísland. Í stuttu máli streymir hlýr og saltur yfirborðssjór norður á bóginn, kólnar á norðlægum slóðum og sekkur. Á sama tíma streymir kaldari djúpsjór suður á bóginn.

Samkvæmt mati Milliríkjanefndar Sameinuðu þjóðanna um loftslagsbreytingar, IPCC, er mjög líklegt að AMOC veikist á þessari öld. Óvissa er þó um hversu mikil veikingin verður og hvenær hún kemur fram. Skyndilegt hrun AMOC fyrir árið 2100 er talið ólíklegt, en afleiðingar verulegra breytinga gætu orðið víðtækar.

Fyrir Ísland skiptir AMOC máli vegna þess að hringrásin hefur áhrif á sjávarhita, varmaflutning og samspil hafs og andrúmslofts í Norður-Atlantshafi. Breytingar á AMOC þurfa ekki að birtast sem einföld kólnun. Þær geta einnig komið fram í breyttum aðstæðum í hafinu við Ísland, breyttum veðurmynstrum, árstíðasveiflum og breytileika í veðurfari.

Því er mikilvægt að fylgjast áfram með þróun AMOC, efla rannsóknir og byggja viðbúnað á áhættumati og ólíkum framtíðarsviðsmyndum.

Spurt og svarað

Hér fyrir neðan er ítarlegt spurt-og-svarað yfirlit um AMOC. Spurningarnar eru flokkaðar eftir efni svo auðveldara sé að finna svör við því sem lesendur vilja helst vita. Kaflarnir eru:

Grunnatriði um AMOC

Mælingar, líkön og óvissa

Veiking, hrun og vendipunktar

AMOC og Ísland

Hafið, vistkerfi og sjávarútvegur

Veður, loftslag og breytileiki

Viðbrögð, vöktun og stefnumótun

Frekari lestur og heimildir

Grunnatriði um AMOC

Hvað er AMOC?

AMOC, veltihringrás Atlantshafsins, er hluti af kerfi hafstrauma sem flytur varma frá suðlægum breiddargráðum norður á bóginn. Hlýr og saltur sjór streymir norður á yfirborðið, kólnar á norðlægum slóðum og verður við það þyngri og sekkur. AMOC tengir saman hafsvæði á mismunandi breiddargráðum og gegnir lykilhlutverki í loftslagi Norður-Atlantshafs.

Er AMOC það sama og Golfstraumurinn?

Nei. Golfstraumurinn er hluti yfirborðsstrauma í Norður-Atlantshafi. AMOC er mun víðtækara kerfi sem nær bæði til yfirborðs- og djúpstrauma. Breytingar á Golfstraumnum einar og sér gefa því ekki heildarmynd af þróun AMOC.

Golfstraumurinn og AMOC í núverandi og hlýnandi loftslagi. Myndin sýnir hvernig Golfstraumurinn tengist bæði láréttri hringrás yfirborðsstrauma í Norður-Atlantshafi og lóðréttri veltihringrás Atlantshafsins, AMOC. Í hlýnandi loftslagi er búist við að AMOC veikist, sem dregur úr varmaflutningi til norðurs, en það jafngildir ekki því að Golfstraumurinn stöðvist. Heimild: IPCC, 2021, FAQ 9.3, Figure 1.

Hvers vegna skiptir AMOC máli fyrir loftslagið?

Vegna þess að AMOC flytur varma norður á bóginn og stuðlar þannig að mildara loftslagi á Norður-Atlantshafssvæðinu. Án þessa varmaflutnings væri loftslag á Íslandi og í Norður-Evrópu almennt kaldara.

Er AMOC stöðugt eða breytilegt?

AMOC er breytilegt bæði frá ári til árs og á lengri tímakvarða. Kerfið bregst við breytingum í sjávarhita, seltu, vindum og ferskvatnsinnstreymi. Þessi breytileiki gerir það erfitt að greina langtímaþróun út frá stuttum mæliröðum.

Hefur AMOC alltaf verið til staðar?

Já, en styrkur og virkni AMOC hafa breyst í jarðsögunni. Rannsóknir á setlögum og ískjörnum sýna að verulegar breytingar á hringrásinni hafa átt sér stað áður, oft samfara snöggum loftslagsbreytingum. AMOC getur verið viðkvæmt fyrir ytra raski og að breytingar geta orðið hraðar þegar ákveðnum mörkum er náð. Sú staðreynd að slíkar breytingar hafi orðið í fortíðinni þýðir þó ekki að breytingar í nútímanum séu sjálfkrafa eðlilegar eða áhættulitlar, sérstaklega þar sem ytri áhrifaþættir í loftslagskerfinu eru nú að breytast hratt.

Mælingar, líkön og óvissa

Er AMOC þegar farin að veikjast?

Beinar mælingar á styrk AMOC ná aðeins yfir fáa áratugi og sýna talsverðan náttúrulegan breytileika. Því er erfitt að greina langtímaþróun eingöngu út frá mælingum. Samræmt mat vísindasamfélagsins, sem byggir á samspili mælinga, loftslagslíkana og skilnings á eðlisferlum hafsins, bendir þó til þess að veiking AMOC sé líkleg á þessari öld.

Af hverju duga mælingar síðustu 20–30 ára ekki einar og sér?

AMOC er stórt kerfi sem breytist á áratuga til alda tímaskala. Stuttar mælingaraðir endurspegla fyrst og fremst náttúrulegan breytileika frá ári til árs og frá áratug til áratugar, en ekki endilega langtímahneigð. Því er hætta á rangtúlkun ef einstök tímabil eru tekin sem vísbending um varanlega þróun.

Hvernig er styrkur AMOC mældur í reynd?

Styrkur AMOC er metinn með samþættingu margra mæliaðferða. Þar má nefna botnfest mælitæki sem skrá strauma, hitastig og seltu yfir þversnið Atlantshafsins (til dæmis RAPID/MOCHA við 26,5°N), mælingar í norðurhluta Atlantshafsins (OSNAP), Argo-fleyar og gervihnattagögn. Engin ein mæliaðferð gefur heildarmyndina.

Hver er munurinn á mælingum og líkananiðurstöðum?

Mælingar sýna hvernig kerfið hagar sér á tilteknum tíma og stað. Loftslagslíkön eru notuð til að kanna hvernig kerfið bregst við breytingum til lengri tíma, til dæmis hlýnun og auknu ferskvatni. Líkön eru ekki spár um einstök ár heldur verkfæri til að meta líklega þróun og áhættu.

Af hverju eru niðurstöður líkana mismunandi?

Líkön eru byggð á sömu grundvallareðlisfræðilögmálum en eru ólík að uppbyggingu, upplausn og framsetningu ferla. Því gefa þau ekki nákvæmlega sömu niðurstöður. Í mati vísindasamfélagsins er horft til niðurstaðna margra líkana í heild, fremur en að byggja á einni rannsókn eða einu líkani.

Hvað þýðir að veiking AMOC sé „mjög líkleg“ samkvæmt IPCC?

Í orðalagi IPCC merkir „mjög líklegt“ að líkur séu metnar yfir 90%. Þetta endurspeglar sterka samstöðu byggða á fjölbreyttum gögnum og rannsóknum, þrátt fyrir að óvissa sé enn um nákvæmt umfang og tímasetningu breytinga.

Þýðir óvissa að ekki sé hægt að draga ályktanir?

Nei. Óvissa snýr fyrst og fremst að umfangi og tímasetningu breytinga, ekki að meginstefnunni. Í slíkum tilfellum er almennt skynsamlegt að byggja ákvarðanir á áhættumati og varúðarnálgun fremur en að bíða eftir fullri vissu.

Veiking, hrun og vendipunktar

Hver er munurinn á veikingu og hruni AMOC?

Veiking AMOC felur í sér smám saman minnkun á styrk hringrásarinnar yfir áratugi. Slík veiking getur haft áhrif á varmaflutning, sjávarhita og veðurmynstur án þess að kerfið stöðvist.

Hrun AMOC vísar hins vegar til snöggra og mjög stórra breytinga þar sem hringrásin breytist í grundvallaratriðum. Í slíku tilfelli myndi varmaflutningur norður á bóginn dragast mjög hratt saman með víðtækum afleiðingum.

Hversu líklegt er hrun AMOC?

Samkvæmt samræmdu mati IPCC er mjög líklegt að AMOC veikist á 21. öld. Óvissa er þó enn um umfang og tímasetningu veikingarinnar og lítil vissa um megindlegar spár um breytinguna. Ferskvatn frá bráðnun Grænlandsjökuls gæti aukið á veikingu AMOC á þessari öld.

Mat á stöðu þekkingar byggist bæði á magni gagna og samræmi milli ólíkra rannsókna og líkana. Í þeim líkanasöfnum sem lágu til grundvallar mati IPCC árið 2021 kom skyndilegt hrun AMOC fyrir 2100 ekki fram sem niðurstaða. Hins vegar eru ekki öll líkön með fullnægjandi framsetningu á ferskvatnsflæði frá Grænlandsjökli inn á Norður-Atlantshafið. Rannsóknir benda til þess að aukið ferskvatnsinnstreymi geti stuðlað að frekari veikingu og mögulega aukið áhættu á hraðari breytingum.

Af þessum sökum metur IPCC að skyndilegt hrun AMOC fyrir 2100 sé ólíklegt og hefur miðlungsvissu um að slíkt hrun verði ekki á þessari öld. Óvissa er þó áfram til staðar, einkum um þróunina til lengri tíma litið.

Óvissan um þróun AMOC snýr einkum að umfangi og tímasetningu breytinga, sérstaklega til lengri tíma litið og við áframhaldandi mikla losun gróðurhúsalofttegunda. Því er ekki hægt að útiloka hraðari eða meiri breytingar en líkön gefa almennt til kynna.

Hvað er vendipunktur í samhengi AMOC?

Vendipunktur er það stig þar sem tiltölulega lítil frekari breyting í ytri aðstæðum getur leitt til snöggra og hugsanlega óafturkræfra breytinga á kerfinu. Í samhengi AMOC vísar hugtakið til mögulegra marka þar sem hringrásin gæti orðið óstöðug og breyst hratt.

Ekki er vitað hvar slík mörk liggja, né hvort þeim verði náð við áframhaldandi hlýnun. Þetta er ein helsta ástæða þess að óvissa er til staðar í mati á framtíð AMOC.

Þýðir vendipunktur að hrun sé óumflýjanlegt?

Nei. Umræða um vendipunkta lýsir áhættu, ekki örlögum. Að kerfi hafi mögulegan vendipunkt þýðir ekki að honum verði endilega náð, heldur að mikilvægt sé að forðast að ýta kerfinu nær slíkum mörkum.

Af hverju er talað um „litlar líkur en miklar afleiðingar“?

Þótt líkur á hruni AMOC á þessari öld séu taldar litlar gætu afleiðingarnar orðið mjög miklar ef slíkt gerðist. Í slíkum tilfellum er almennt skynsamlegt að byggja ákvarðanir á áhættumati þar sem bæði líkur og mögulegar afleiðingar eru teknar með í reikninginn.

Hafa komið fram rannsóknir sem benda til meiri áhættu?

Já. Nýlegar rannsóknir hafa bent á möguleg óstöðugleika- eða fyrirboðamerki í einstökum hlutum kerfisins, til dæmis í Labrador- og Grænlandshafi. Slíkar niðurstöður eru mikilvægar fyrir umræðu um áhættu en þær eru einnig umdeildar og ekki túlkaðar sem staðfesting á yfirvofandi hruni.

Mat IPCC byggir á heildarmati margra slíkra rannsókna og setur einstakar niðurstöður í samhengi við breiðari þekkingu.

Getur AMOC veikst mikið án þess að hrynja?

Já. Loftslagslíkön sýna almennt að AMOC geti veikst verulega á þessari öld án þess að hringrásin hrynji. Slík veiking mun hafa áhrif á haf, loftslag og samfélög, jafnvel þótt ekki verði um skyndilegt hrun að ræða.

Líkanreikningur sem sýnir mögulega veikingu AMOC. Línurnar sýna þróun styrks AMOC í MRI-ESM2-líkaninu við um 26°N frá 1950 til 2300 undir tveimur losunarsviðsmyndum. Í báðum sviðsmyndum veikist hringrásin verulega á 21. öldinni og helst veik langt fram yfir 2100. Myndin sýnir líkanreikning og er ekki mat á líkum á skyndilegu hruni. Heimild: FMI / Laura Thölix, úr A Nordic Perspective on AMOC Tipping.

AMOC og Ísland

Af hverju skiptir AMOC máli fyrir Ísland?

Ísland er staðsett á mörkum svæða þar sem áhrif AMOC á haf og loftslag eru mikil. Hafstraumar, sjávarhiti og samspil hafs og andrúmslofts móta veðurfar við landið. Breytingar á varmaflutningi og straumakerfum í Norður-Atlantshafi geta því haft áhrif á Ísland, jafnvel þótt hnattræn hlýnun haldi áfram.

Breytingar á AMOC geta haft áhrif á hitastig sjávar í kringum landið, tíðni og styrk veðurkerfa og samspil hafs og andrúmslofts. Slík áhrif þurfa ekki að birtast sem einföld kólnun, heldur geta þau komið fram sem breytingar á mynstrum og breytileika veðurfars.

Getur Ísland hlýnað áfram þótt AMOC veikist?

Já. Þótt gert sé ráð fyrir að loftslag á Íslandi hlýni áfram til lengri tíma litið getur veiking AMOC haft í för með sér svæðisbundnar og flóknar breytingar á haf- og loftslagi við landið.

Slík áhrif gætu meðal annars birst í breytingum á árstíðasveiflu, meiri breytileika í veðri og veðurfari og breyttum hafsskilyrðum, jafnvel þótt langtímaþróunin sé áfram hlýnun.

Í norrænu skýrslunni A Nordic Perspective on AMOC Tipping er bent á að þróun á Norður-Atlantshafi og á Norðurlöndum geti að sumu leyti vikið frá hnattrænni þróun. Því er heppilegt að lýsa mögulegum áhrifum á Ísland með sviðsmyndum sem taka mið af losun gróðurhúsalofttegunda, þróun AMOC og svæðisbundnum breytingum í hafi og andrúmslofti.

Getur Ísland kólnað þrátt fyrir áframhaldandi hnattræna hlýnun?

Já. Svæðisbundnar breytingar á hafstraumum og samspili hafs og andrúmslofts geta leitt til tímabundinnar eða staðbundinnar kólnunar við Ísland, eða aukins breytileika í veðurfari, jafnvel þótt hnattræn hlýnun haldi áfram.

Slík áhrif þýða ekki endilega að langtímaþróun loftslags á Íslandi hafi snúist við. Fremur geta þau komið fram samhliða áframhaldandi hlýnun, til dæmis sem kaldari tímabil, breytt árstíðasveifla eða meiri breytileiki frá ári til árs.

Hvernig gætu áhrif AMOC birst á Íslandi?

Áhrif breytinga á AMOC gætu birst með ýmsum hætti, til dæmis sem:

Slík áhrif þurfa ekki að birtast sem einföld eða samfelld kólnun, heldur sem flóknar breytingar á mynstrum.

Myndin hér að neðan sýnir dæmi um möguleg eðlisfræðileg áhrif AMOC-hruns á Norður-Atlantshafið. Hún er ekki spá um ákveðna framtíð, heldur sviðsmynd sem sýnir hvaða þættir gætu breyst ef hringrásin veikist mjög mikið eða hrynur.

Möguleg áhrif AMOC-hruns á Norður-Atlantshafið. Myndin sýnir dæmi um breytingar sem gætu fylgt skyndilegu hruni AMOC, meðal annars aukna útbreiðslu hafíss, lægri sjávarhita, hækkun sjávarborðs, breytingar á lægðakerfum og lægra lofthitastig á hluta Norður-Atlantshafssvæðisins. Umfang og tímasetning slíkra breytinga eru óviss og ráðast meðal annars af hnattrænni hlýnun, þróun AMOC og svæðisbundnum breytingum í hafi og andrúmslofti. Heimild: FMI / Aleksi Nummelin, úr A Nordic Perspective on AMOC Tipping.

Skiptir máli hvar veiking AMOC á sér stað?

Já. Veiking eða óstöðugleiki í einstökum hlutum hringrásarinnar getur haft mismunandi áhrif eftir staðsetningu. Truflanir sunnar og vestar við Ísland, til dæmis í Labrador- og Irmingerhafi, geta haft áhrif á varmaflæði til svæðisins, jafnvel þótt norðlæg djúpsjávarmyndun sé stöðug.

Geta áhrif komið fram án þess að þau sjáist strax á landi?

Já. Breytingar í hafinu geta átt sér stað án þess að þær birtist strax í loftslagi á landi. Slíkar breytingar geta fyrst komið fram í sjávarhita, seltu eða straumakerfum og síðar haft áhrif á veðurfar.

Af hverju er mikilvægt að fylgjast með þróun við Ísland?

Vegna stöðu landsins og mikilvægis hafsins fyrir íslenskt samfélag er nauðsynlegt að fylgjast náið með þróun sjávarhita, strauma og loftslags við landið. Slík vöktun er forsenda þess að greina breytingar tímanlega og meta hvaða þýðingu þær kunna að hafa fyrir Ísland.

Hafið, vistkerfið og sjávarútvegur

Af hverju skiptir AMOC máli fyrir hafið og sjávarútveg?

Breytingar á AMOC geta haft áhrif á hafið í Norður-Atlantshafi og þar með á vistkerfi sjávar og íslenskan sjávarútveg. Breytingar á sjávarhita, straumakerfum og blöndun næringarefna geta meðal annars haft áhrif á dreifingu og framleiðni fiskistofna.

Slíkar breytingar geta haft þýðingu fyrir fiskveiðar, fiskeldi og aðra nýtingu lifandi auðlinda, jafnvel þótt ekki verði um skyndilegt hrun AMOC að ræða.

Af þessum sökum er mikilvægt að fylgjast náið með þróun AMOC og meta reglulega, með vísindalegu áhættumati og sviðsmyndum, hvaða þýðingu breytingar á hringrásinni kunna að hafa fyrir íslenskan sjávarútveg og samfélagið í heild.

Hvernig geta breytingar á AMOC haft áhrif á fiskistofna?

Breytingar á sjávarhita, straumakerfum og blöndun næringarefna geta haft áhrif á:

Slík áhrif birtast oft sem breytingar á mynstrum og breytileika frekar en sem einföld aukning eða minnkun í stofnstærð.

Geta áhrif komið fram án þess að heildarafli minnki?

Já. Jafnvel þótt heildarframleiðni haldist svipuð geta breytingar á dreifingu og tímasetningu haft áhrif á veiðar, veiðimynstur og nýtingu stofna. Þetta getur haft áhrif á rekstur sjávarútvegs án þess að um algert hrun sé að ræða.

Er hægt að spá nákvæmlega fyrir um áhrif á sjávarútveg?

Nei. Áhrif á sjávarútveg ráðast af samspili margra þátta, þar á meðal líffræðilegra ferla, veiðistjórnunar og markaðsaðstæðna. Því er lögð áhersla á sviðsmyndir og áhættumat frekar en nákvæmar spár.

Hvernig tengjast næringarefni og straumakerfi þessu?

Lóðrétt blöndun sjávar og uppstreymi næringarefna eru lykilþættir í framleiðni hafsins. Breytingar á straumakerfum geta haft áhrif á hversu mikið næringarefni berst til yfirborðslaga, sem aftur hefur áhrif á frumframleiðni og fæðuvefi.

Getur veiking AMOC haft áhrif á fiskeldi?

Já. Breytingar á sjávarhita, straumum og breytileika í hafsskilyrðum geta haft áhrif á aðstæður fyrir fiskeldi, til dæmis hvað varðar hitastig, súrefnisframboð og líffræðilegt álag. Umfang slíkra áhrifa er þó óvíst og háð staðbundnum aðstæðum.

Af hverju er vöktun sérstaklega mikilvæg fyrir sjávarútveg?

Vegna þess að sjávarútvegur byggir á lifandi auðlindum sem bregðast við breytingum í umhverfi. Samfelld vöktun á sjávarhita, straumum, næringarefnum og lífríki er forsenda þess að greina breytingar tímanlega og styðja við upplýsta ákvarðanatöku.

Þýðir þetta að sjávarútvegur standi frammi fyrir óhjákvæmilegri hnignun?

Nei. Umræða um AMOC snýst ekki um óhjákvæmilega hnignun heldur um áhættu og aðlögun. Með vöktun, sveigjanlegri stjórnun og aðlögunarhæfni er hægt að bregðast við breytingum, jafnvel þótt óvissa sé til staðar.

Veður, loftslag og breytileiki

Hvernig geta breytingar á AMOC haft áhrif á veður á Íslandi?

AMOC hefur áhrif á varmaflutning og samspil hafs og andrúmslofts í Norður-Atlantshafi. Breytingar á hringrásinni geta því haft áhrif á veðurmynstur við Ísland, meðal annars tíðni og styrk lægðakerfa, vindmynstur og árstíðasveiflur.

Þýðir veiking AMOC að veður verði almennt kaldara?

Ekki endilega. Þótt veiking AMOC geti dregið úr varmaflutningi norður á bóginn útilokar það ekki áframhaldandi hnattræna hlýnun. Áhrif geta frekar birst sem breytingar á mynstrum, aukinn breytileiki milli ára eða árstíða og mögulegar breytingar á tíðni eða styrk sumra öfgaviðburða.

Geta áhrif komið fram sem kaldir vetur eða köld sumur?

Já. Svæðisbundnar breytingar á haf- og loftstraumum geta aukið líkur á tímabundnum köldum tímabilum, jafnvel í hlýnandi heimi. Slík tímabil eru þó ekki endilega merki um langtímakólnun, heldur hluti af auknum breytileika.

Af hverju er erfitt að tengja einstök veðuratvik beint við AMOC?

Veður á Íslandi mótast af samspili margra þátta, þar á meðal loftstrauma, hafstrauma, náttúrulegra sveiflna og hnattrænna loftslagsbreytinga. Því er sjaldnast hægt að rekja einstaka veðuratburði beint til breytinga á AMOC.

Getur AMOC haft áhrif á úrkomu- og vindmynstur?

Já. Breytt varmaflæði í Norður-Atlantshafi getur haft áhrif á staðsetningu og styrk vindbelta og lægðakerfa, sem aftur getur haft áhrif á úrkomumynstur og vindafar á Íslandi.

Hver er munurinn á veðri, loftslagi og breytileika?

Veður lýsir ástandi andrúmsloftsins á stuttum tíma, til dæmis dögum eða vikum. Loftslag lýsir meðaltali og dreifingu veðurfars yfir langan tíma, yfirleitt áratugi. Breytileiki vísar til sveiflna í kringum þetta meðaltal, bæði frá ári til árs og á lengri tímakvarða. Breytingar á AMOC geta haft áhrif á slíkan breytileika, jafnvel þótt langtímameðaltöl breytist lítið.

Viðbrögð, vöktun og stefnumótun

Af hverju skiptir áhættan máli og hvaða viðbrögð eru mikilvæg?

AMOC er dæmi um hluta loftslagskerfisins þar sem óvissa er um tímasetningu og umfang breytinga en mögulegar afleiðingar gætu orðið mjög miklar. Veruleg veiking AMOC, eða í versta falli hrun hennar, gæti haft víðtæk áhrif á haf- og loftslag, vistkerfi og samfélög við Norður-Atlantshaf, þar á meðal á Íslandi.

Í slíkum tilvikum er almennt skynsamlegt að byggja ákvarðanir á áhættumati fremur en að bíða eftir fullri vissu. Óvissa réttlætir ekki aðgerðaleysi. Þótt óvissa sé enn til staðar um umfang, tímasetningu og þróun slíkra breytinga geta afleiðingarnar orðið það miklar að rétt er að beita varúðarnálgun.

Til að draga úr áhættu er mikilvægt að:

Hvað felur varúðarnálgun í sér í þessu samhengi?

Varúðarnálgun felur í sér að tekið sé mið af bæði líkum og mögulegum afleiðingum. Þótt skyndilegt hrun AMOC á þessari öld sé metið ólíklegt geta hugsanleg áhrif verulegra breytinga orðið svo víðtæk að réttlætanlegt er að grípa til fyrirbyggjandi aðgerða, sérstaklega með því að draga úr losun, vöktun og viðbúnaði.

Hvert er hlutverk vöktunar?

Langtímavöktun á hafstraumum, sjávarhita, seltu og ferskvatnsflæði er lykilforsenda þess að greina breytingar á AMOC tímanlega. Vöktun styður við:

Hvað getur Ísland gert?

Fyrir Ísland snýr viðbúnaður einkum að því að:

Hvaða hlutverki gegnir samdráttur á losun?

Rannsóknir benda til þess að áframhaldandi mikil losun gróðurhúsalofttegunda auki líkur á verulegum og hugsanlega óafturkræfum breytingum á AMOC til lengri tíma litið. Hröð losunarminnkun er því lykilþáttur í að draga úr langtímaáhættu, jafnvel þótt hún útiloki ekki alla óvissu.

Hvernig tengist þetta stefnumótun og ákvarðanatöku?

Upplýsingar um AMOC nýtast ekki sem nákvæmar spár heldur sem hluti af heildstæðu áhættumati. Slíkt mat styður við skynsamlega ákvarðanatöku þar sem tekið er mið af ólíkum framtíðarsviðsmyndum og markmiðið er að auka seiglu samfélagsins gagnvart óvissu.

AMOC – frekari lestur og heimildir

Þessi hluti er ætlaður þeim sem vilja lesa nánar um vísindalegan bakgrunn veltihringrásar Atlantshafsins, AMOC, og þær heimildir sem liggja að baki meginskila­boðum skjalsins. Hér eru teknar saman lykilheimildir, helstu vöktunarkerfi og stuttar skýringar á því hvernig niðurstöður um þróun AMOC eru metnar og settar fram.

Meginskila­boð skjalsins byggja fyrst og fremst á samræmdu mati vísindasamfélagsins, einkum skýrslum Milliríkjanefndar Sameinuðu þjóðanna um loftslagsbreytingar, IPCC, norrænu samantektinni A Nordic Perspective on AMOC Tipping og völdum ritrýndum rannsóknum.

Lykilheimildir

Alþjóðlegar vísindaskýrslur

IPCC AR6 – Working Group I, kafli 9
Umfjöllun um breytingar á AMOC, undirliggjandi ferla, mælingar, líkön og óvissu í mati á framtíðarþróun hringrásarinnar.

IPCC AR6 – Summary for Policymakers
Samantekt helstu niðurstaðna og líkindamats um eðlisvísindalegan grunn loftslagsbreytinga, þar á meðal veikingu AMOC og óvissu um framtíðarþróun.

Norrænar heimildir

A Nordic Perspective on AMOC Tipping (2026)
Samantekt norrænna vísindamanna um mögulega vendipunkta í AMOC, áhættu, áhrif á Norðurlönd, vöktun, viðbúnað og stefnumótun.

Valdar ritrýndar rannsóknir

Einstakar rannsóknir geta varpað ljósi á ákveðna þætti AMOC, til dæmis vendipunkta, innri breytileika eða áhrif ferskvatns. Þær eru þó ekki túlkaðar einar og sér sem endanlegt mat á stöðu kerfisins, heldur settar í samhengi við breiðara mat vísindasamfélagsins.

Ditlevsen & Ditlevsen (2023), Nature Communications
Fjallar um tölfræðileg merki sem höfundar túlka sem mögulega vísbendingu um að AMOC nálgist vendipunkt. Niðurstöðurnar hafa vakið mikla umræðu, en eru ekki túlkaðar sem staðfesting á yfirvofandi hruni.

Romanou o.fl. (2023), Journal of Climate
Fjallar um óvissu og hlutverk innri breytileika í þróun AMOC í loftslagslíkönum.

Årthun o.fl. (2025), Science Advances
Fjallar um breytingar á djúpsjávarmyndun og svokallaða Atlantification, sem tengist breytingum í hafkerfum norðan Íslands og í Norður-Atlantshafi.

Tsubouchi o.fl. (2021), Nature Climate Change
Um aukinn varmaflutning sjávar inn í Noregshaf og Norður-Íshaf á tímabilinu 1993–2016.

Østerhus o.fl. (2019), Ocean Science
Um rúmmálsbúskap og langtímabreytingar í vatnsskiptum milli Norður-Íshafs, Noregshafs og Norður-Atlantshafs, byggt á tveggja áratuga athugunum.

Mælingar og vöktun

Beinar mælingar á styrk AMOC eru tæknilega krefjandi þar sem hringrásin nær yfir stór hafsvæði og mismunandi dýpi. Mat á þróun hennar byggir því á samspili beinna mælinga, óbeinna mælikvarða, endurgreininga og loftslagslíkana.

Helstu vöktunarkerfi og gagnasöfn eru:

RAPID/MOCHA við 26,5°N í Atlantshafi
Langtímavöktun á styrk AMOC með samfelldum mælingum frá árinu 2004.

OSNAP – Overturning in the Subpolar North Atlantic Program
Vöktun á hringrásinni í norðurhluta Atlantshafsins, þar sem ferlar tengdir djúpsjávarmyndun og varmaflutningi skipta miklu máli.

Argo-fleyakerfið
Alþjóðlegt kerfi sjálfvirkra mælitækja sem skrá meðal annars hitastig og seltu í heimshöfunum. Gögnin nýtast til að fylgjast með breytingum í efri lögum sjávar og bæta haf- og loftslagslíkön.

Met Office – AMOC upplýsingar og hafgögn
Yfirlit yfir gögn og miðlun tengda breytingum í Atlantshafinu og AMOC.

Líkön, óvissa og sviðsmyndir

Loftslagslíkön eru notuð til að kanna hvernig AMOC getur brugðist við breytingum í loftslagi, svo sem hlýnun sjávar, breytingum á seltu og auknu ferskvatnsinnstreymi. Líkönin eru ekki nákvæmar spár um einstök ár eða áratugi, heldur verkfæri til að meta líklega þróun, næmni kerfisins og mögulega áhættu.

Flest loftslagslíkön benda til verulegrar veikingar AMOC á þessari öld, en niðurstöður eru breytilegar hvað varðar umfang og tímasetningu. Óvissa í mati á framtíð AMOC stafar meðal annars af takmarkaðri lengd beinna mæliraða, flóknu samspili ferla í hafinu, mismunandi framsetningu ferla í líkönum, óvissu um framtíðarþróun losunar gróðurhúsalofttegunda og innri breytileika loftslagskerfisins.

Innri breytileiki getur valdið því að tvö líkön, eða tvær keyrslur af sama líkani með örlítið mismunandi upphafsskilyrði, sýni ólíka þróun AMOC. Því ætti ekki að túlka einstakar líkananiðurstöður sem nákvæma spá, heldur sem hluta af dreifingu mögulegra framtíðarsviðsmynda.

Í umræðu um AMOC er jafnframt vísað til vendipunkta og mögulegs óstöðugleika. Nýlegar rannsóknir hafa vakið athygli á því að óvissa gæti verið meiri en áður var talið, einkum til lengri tíma litið. Slíkar niðurstöður eru þó ekki túlkaðar sem staðfesting á yfirvofandi hruni, heldur sem áminning um mikilvægi vöktunar, rannsókna og áhættumats.

Efni frá Veðurstofu Íslands

Á vef Veðurstofu Íslands er að finna fréttir og skýringar sem setja umræðu um AMOC í íslenskt samhengi og styðja við miðlun til almennings.

Norræn skýrsla um AMOC: Þörf á öflugri loftslagsaðgerðum, vöktun og viðbúnaði
5. febrúar 2026.

Loftslagsrannsóknir benda til þess að líkur á breytingum á AMOC kunni að hafa verið vanmetnar
19. október 2024.

Ísland gæti kólnað þrátt fyrir hlýnun á heimsvísu
7. ágúst 2024.

Hvers vegna hefur verið svona kalt á Íslandi í sumar?
7. ágúst 2024.

Komi til þess að hægi á hringrásarkerfi Atlantshafsins verði það tímabundið
26. júlí 2023.