Um verkefnið

Tilurð

Verkefnið um langtímahættu- og áhættumat vegna eldfjallavár á Reykjanesskaga varð til í kjölfar mikilla jarðhræringa í og við Grindavík 10. nóvember 2023. Í framhaldinu óskaði umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneytið eftir því að Veðurstofa Íslands ynni heildstætt mat á eldfjallavá á Reykjanesskaga fyrir hönd íslenskra stjórnvalda. Þann 15. febrúar 2024 var staðfest að Veðurstofan skyldi leiða verkefnið og hófst vinnan formlega 1. mars sama ár. Verkefnið er unnið í samstarfi við sveitarfélög á svæðinu.

Verkefnið er sérstaklega mikilvægt af nokkrum ástæðum:

Markmið

Markmið verkefnisins er að byggja upp traustan þekkingargrunn sem styður skipulag, landnýtingu og undirbúning mótvægisaðgerða og viðbragðsáætlana til lengri tíma. Hér er ekki reynt að spá fyrir um hvar eða hvenær næst gjósi, heldur að varpa ljósi á hvaða svæði geta orðið útsett eða berskjölduð fyrir eldfjallavá og hvaða innviðir kunna að vera í hættu af völdum eldvirkni á svæðinu. Niðurstöðurnar eru því fyrst og fremst hugsaðar sem leiðbeinandi grunnur fyrir skynsamlega ákvarðanatöku.

Svæðið sem verkefnið nær til

Verkefnið nær til Reykjanesskaga í víðu samhengi. Athugunarsvæðið afmarkast í austri af Ölfusá, Sogi og Þingvallavatni og í norðri af sunnanverðum Hvalfirði. Innan þessa svæðis liggja sjö eldstöðvakerfi: Reykjanes, Svartsengi, Fagradalsfjall, Krýsuvík, Brennisteinsfjöll, Hengill og Hrómundartindur.

Athugunarsvæðið á Reykjanesskaga og sjö eldstöðvakerfi innan þess. Niðurstöður verkefnisins birtast í áföngum eftir váþáttum og svæðum.

Til að auðvelda greiningu og miðlun niðurstaðna er svæðinu skipt í þrjá meginkafla: höfuðborgarsvæðið, Suðurnes og vesturhluta Árnessýslu. Alls eiga 16 sveitarfélög hlut að máli innan athugunarsvæðisins. Við afmörkun svæðisins er ekki aðeins horft til byggðar heldur einnig til mikilvægra innviða sem þjóna stórum hluta landsmanna, svo sem orkukerfa, vatnsöflunar, flutningskerfa og samgangna.

Reykjanesskagi eins og hann er afmarkaður í verkefninu og skipting svæðisins í þrjú undirsvæði: höfuðborgarsvæðið, vesturhluta Árnessýslu og Suðurnes.

Hvaða vá er metin í verkefninu

Verkefnið tekur til ólíkra þátta eldfjallavár á Reykjanesskaga. Þar á meðal eru jarðskjálftavá, sprunguvá, hraunavá, gjóskufallsvá, gasmengunarvá og áhrif á grunnvatn. Váþættirnir eru ólíkir að eðli og birtingarmynd, en eiga það sameiginlegt að geta haft áhrif á byggð, samfélög og mikilvæga innviði á svæðinu.

Umfang og samstarf

Verkefnið er umfangsmikið og hefur kallað á þverfaglega vinnu innan Veðurstofunnar. Um 20 sérfræðingar stofnunarinnar hafa komið að verkefninu með einum eða öðrum hætti. Á öllum stigum þess hefur jafnframt verið haft náið samstarf við 16 sveitarfélög á athugunarsvæðinu og almannavarnanefndir þeirra.

Í tengslum við verkefnið hafa einnig verið haldnar vinnustofur með þátttöku fulltrúa frá vísindasamfélaginu, sveitarfélögum, skipulagsyfirvöldum, viðbragðsaðilum og rekstraraðilum mikilvægra innviða. Markmið þeirra hefur verið að afla sjónarmiða og innsýnar svo niðurstöðurnar nýtist sem best samfélaginu.

Jarðsaga og jarðfræðilegur grunnur

Jarðsaga Reykjanesskaga er mikilvæg forsenda verkefnisins. Landslag skagans hefur mótast af eldvirkni yfir langan tíma og stór hluti hans er þegar þakinn eldri hraunum frá sjö eldstöðvakerfum. Þekking á eldvirkni svæðisins og jarðfræðikortlagning eru grunnur að þeim sviðsmyndum og líkanreikningum sem notaðir eru til að meta hvar eldfjallavá getur orðið mest.

Jarðfræðikort af Reykjanesskaga sem notað er sem grunnur við túlkun jarðsögu og mat á eldfjallavá. Heimild: Kristján Sæmundsson o.fl. (2016).

Skýrslur og framhald verkefnisins

Niðurstöður verkefnisins birtast í röð skýrslna sem fjalla um ólíka þætti eldfjallavár á Reykjanesskaga. Fyrstu skýrslur verkefnisins hafa þegar verið gefnar út og eru aðgengilegar á vefnum. Fleiri bætast við eftir því sem verkefninu vindur fram og niðurstöður liggja fyrir. Saman mynda þær heildstæðan þekkingargrunn sem nýtist við framtíðarskipulag, betri landnýtingu, styrkingu mikilvægra innviða og skilgreiningu mótvægisaðgerða og viðbragða.

Birting niðurstaðna og aðgengi að gögnum

Niðurstöður verkefnisins eru ekki aðeins birtar í skýrslum heldur einnig gerðar aðgengilegar með öðrum hætti. Gögn verkefnisins eru sett fram í kortasjá, kortaþekjum og gagnasöfnum þannig að bæði almenningur og fagaðilar geti nálgast upplýsingarnar og nýtt þær eftir þörfum.

Nánar um efnið

Mat á eldfjallavá

Mat á eldfjallavá

Samantekt og skýrslur

Samantekt og skýrslur

Kortasjá og gögn

Kortasjá og gögn

Hvað er eldfjallavá?

Hvað er eldfjallavá?